โรคติดเชื้อเอชไอวี และโรคเอดส์ (HIV infection/AIDS)
โรคติดเชื้อเอชไอวี เกิดจากการติดเชื้อไวรัส HIV (human immunodeficiency virus) ซึ่งจะเข้าไปทำลายเม็ดเลือดขาวชนิดหนึ่งที่เรียกว่า CD4 ส่งผลให้ภูมิคุ้มกันโรคของร่างกายลดต่ำลง หากไม่ได้รับการรักษาเป็นเวลานาน ระบบภูมิคุ้มกันของร่างกายจะอ่อนแอลงมากจนทำให้เกิดภาวะภูมิคุ้มกันบกพร่อง ซึ่งจะทำให้ผู้ป่วยเกิดการโรคติดเชื้อฉวยโอกาสและโรคแทรกซ้อนต่าง ๆ ตามมา หรือที่เรียกว่าโรคเอดส์ (AIDS)
ในปัจจุบันยังไม่มีวิธีรักษาโรคติดเชื้อเอชไอวีให้หายขาด แต่การเข้าถึงการป้องกัน การวินิจฉัย และการรักษาด้วยยาต้านไวรัส จะช่วยให้ผู้ป่วยสามารถควบคุมไวรัสได้ มีภูมิคุ้มกันกลับมาเป็นปกติ และมีชีวิตที่ยาวนานและสุขภาพดีได้โดยไม่เข้าสู่ภาวะโรคเอดส์ และป้องกันการแพร่เชื้อไปยังคู่นอนได้
การติดเชื้อ HIV
เชื้อไวรัสเอชไอวีสามารถติดต่อผ่านทางสารคัดหลั่งของร่างกาย โดยเฉพาะเลือด น้ำอสุจิ สารคัดหลั่งจากช่องคลอดหรือทวารหนัก และน้ำนมแม่ ซึ่งมีช่องทางหลักในการติดต่อคือ
- การมีเพศสัมพันธ์โดยไม่ป้องกัน (ทั้งทางช่องคลอดและทวารหนัก) เป็นช่องทางการติดเชื้อเอชไอวีที่พบมากที่สุด
- การใช้เข็มฉีดยาร่วมกัน ซึ่งมักพบในกลุ่มผู้ฉีดสารเสพติดเข้าเส้นเลือด
- การติดต่อจากแม่สู่ลูก ทั้งระหว่างตั้งครรภ์ การคลอดและการให้นมบุตร
*** HIV ไม่ติดต่อผ่านทางกิจกรรมในชีวิตประจำวัน เช่น การรับประทานอาหารร่วมกัน การใช้หัองน้ำร่วมกัน การสัมผัสผิวหนัง การจับมือ การกอด หรือการนั่งใกล้กัน ดังนั้น ผู้ป่วยโรคติดเชื้อเอชไอวีสามารถใช้ชีวิตประจำวันร่วมกับผู้อื่นได้ตามปกติ
อาการและระยะการดำเนินโรค
ผู้ป่วยที่ติดเชื้อเอชไอวีจะมีการดำเนินโรคจะแบ่งเป็น 3 ระยะ หากไม่ได้รับการรักษา ดังนี้
- ระยะติดเชื้อเฉียบพลัน (Acute HIV Infection) ผู้ป่วยอาจมีอาการไข้ เจ็บคอ ปวดเมื่อยตามตัว ต่อมน้ำเหลืองที่คอโต ผื่นแดงตามตัว คล้ายไข้หวัดหรือไข้หวัดใหญ่ อาการเหล่านี้มักจะเป็นอยู่ประมาณ 1-2 สัปดาห์ แล้วหายไปได้เอง หรืออาจไม่มีอาการเลยก็เป็นได้
- ระยะติดเชื้อเรื้อรังโดยไม่มีอาการ (Chronic HIV Infection) เป็นระยะที่ไวรัสยังคงมีการเพิ่มจำนวน และทำลายระบบภูมิคุ้มกันอย่างช้า ๆ โดยที่ผู้ป่วยอาจไม่มีอาการ ระยะนี้จะกินเวลาประมาณ 5-10 ปี หากไม่ได้รับการรักษา ก่อนที่จะเข้าสู่ระยะถัดไป
- ระยะเอดส์ (AIDS) เมื่อระบบภูมิคุ้มกันถูกทำลายอย่างหนัก (จำนวนเซลล์ CD4 ลดลงต่ำกว่า 200 cells/mm³) ผู้ป่วยจะเกิดโรคติดเชื้อฉวยโอกาสและภาวะแทรกซ้อนต่าง ๆ ตามมา โรคติดเชื้อฉวยโอกาสที่พบบ่อย เช่น เชื้อราในช่องปาก วัณโรคปอด และวัณโรคนอกปอด โรคปอดอักเสบจากเชื้อรา (Pneumocystis pneumonia) หรือโรคติดเชื้อราที่เยื่อหุ้มสมอง (Cryptococcal meningitis) เป็นต้น
การวินิจฉัยการติดเชื้อเอชไอวี
การตรวจวินิจฉัยการติดเชื้อเอชไอวีทางห้องปฏิบัติการมีสองวิธีหลัก
- การตรวจหาแอนติเจนและแอนตีบอดี ที่จำเพาะต่อเชื้อเอชไอวี (anti –HIV testing) ซึ่งชุดตรวจในปัจจุบันสามารถตรวจพบการติดเชื้อได้เร็ว 2-4 สัปดาห์ภายหลังการติดเชื้อ
- การตรวจหาสารทางพันธุกรรม ของเชื้อเอชไอวีหรือวิธี Nucleic acid testing (NAT) ใช้ระยะเวลาในการตรวจทางห้องปฏิบัติการนานกว่า แต่สามารถตรวจพบการติดเชื้อได้เร็วขึ้น ภายใน 1-2 สัปดาห์ภายหลังการติดเชื้อ
ชุดตรวจเอชไอวีด้วยตนเอง (HIV Self-Test)
ในปัจจุบันมีชุดตรวจเอชไอวีด้วยตนเองที่ผ่านการขึ้นทะเบียนและได้รับการรับรองมาตรฐานจากสำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา (อย.) เพื่อให้ประชาชนที่มีความเสี่ยง สามารถเข้าถึงการตรวจได้ง่าย สะดวก เป็นส่วนตัว และลดความกังวลในการไปสถานพยาบาล ซึ่งมี 2 ประเภท คือ ชุดตรวจจากตัวอย่างเลือดปลายนิ้ว และตรวจจากสารน้ำในช่องปาก
ชุดตรวจเอชไอวีด้วยตัวเองสามารถหาซื้อได้จากร้านขายยาที่ได้รับอนุญาต คลินิกหรือโรงพยาบาลที่มีบริการสุขภาพทางเพศ หรือโครงการแจกชุดตรวจฟรีจากหน่วยงานทางสาธารณสุข อย่างไรก็ตาม หากผลเป็นบวก (reactive) ผู้ป่วยควรไปพบแพทย์หรือติดต่อสถานพยาบาล เพื่อทำการตรวจยืนยันด้วยวิธีมาตรฐาน
กลุ่มบุคคลที่ควรได้รับการตรวจวินิจฉัยหาเชื้อเอชไอวี
- ผู้ที่มีหรือเคยมีเพศสัมพันธ์โดยไม่ได้ป้องกัน
- ผู้ติดเชื้อโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์
- ผู้ติดสารเสพติดที่ใช้เข็มฉีดยาร่วมกัน
- ผู้ป่วยวัณโรค
- หญิงตั้งครรภ์ที่เข้ารับฝากครรภ์ที่สถานพยาบาลและสามี
- ทารกที่เกิดจากมารดาติดเชื้อเอชไอวี
- บุคลากรทางการแพทย์เกิดอุบัติเหตุจากการทำหัตถการที่เสี่ยงต่อการติดเชื้อเอชไอวี
การรักษาผู้ป่วยติดเชื้อเอชไอวี
- ใช้ยาต้านไวรัส (Antiretroviral Therapy - ART) ซึ่งควรเริ่มรักษาให้เร็วที่สุดหลังทราบผล ยาต้านไวรัสจะช่วยลดปริมาณเชื้อไวรัสในเลือด (Viral load) จนถึงระดับที่ไม่สามารถตรวจพบได้ (Undetectable)
- Undetectable = Untransmittable (U=U) หากตรวจไม่พบเชื้อในเลือด ผู้ป่วยจะไม่แพร่เชื้อ HIV ไปยังผู้อื่นผ่านทางเพศสัมพันธ์ และช่วยลดความเสี่ยงจากการใช้เข็มร่วมกัน รวมถึงการส่งต่อเชื้อจากแม่สู่ลูกได้
การป้องกันการติดเชื้อเอชไอวี
- ถุงยางอนามัย ใช้ถุงยางอนามัยอย่างถูกต้องทุกครั้งที่มีเพศสัมพันธ์
- หลีกเลี่ยงการใช้เข็มฉีดยาร่วมกับผู้อื่น
- ตรวจคัดกรองเอชไอวีและโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์อย่างสม่ำเสมอในผู้ที่มีพฤติกรรมเสี่ยง
- ยาป้องกันการติดเชื้อเอชไอวีในผู้ที่มีพฤติกรรมเสี่ยง
- PrEP (ยาป้องกันก่อนการสัมผัสเชื้อ)
- PEP (ยาป้องกันหลังการสัมผัสเชื้อ) ควรได้รับเร็วที่สุดภายใน 72 ชม. หลังมีความเสี่ยง
- การรักษาผู้ติดเชื้อ ผู้ติดเชื้อที่กินยาจนตรวจไม่พบเชื้อ (Undetectable) จะไม่ส่งต่อเชื้อสู่ผู้อื่นผ่านทางเพศสัมพันธ์
ข้อมูลจาก : นพ.พงศธร แสนโคตร
Q&A เกี่ยวกับโรคติดเชื้อเอชไอวี และโรคเอดส์
1. HIV กับ AIDS เหมือนกันหรือไม่?
ตอบ: ไม่เหมือนกัน HIV คือเชื้อไวรัสที่ทำลายระบบภูมิคุ้มกันของร่างกาย ส่วน AIDS คือภาวะที่ภูมิคุ้มกันถูกทำลายอย่างรุนแรงจากการติดเชื้อ HIV ที่ไม่ได้รับการรักษา
2. HIV ติดต่อจากการใช้ชีวิตร่วมกับผู้อื่นหรือไม่?
ตอบ: ไม่ติดต่อจากการใช้ชีวิตประจำวัน เช่น การรับประทานอาหารร่วมกัน การใช้ห้องน้ำร่วมกัน การจับมือ การกอด หรือการนั่งใกล้กัน
3. หากไม่มีอาการ สามารถติดเชื้อ HIV ได้หรือไม่?
ตอบ: ได้ ผู้ติดเชื้อบางรายอาจไม่มีอาการ โดยเฉพาะในระยะติดเชื้อเรื้อรัง ดังนั้นผู้ที่มีความเสี่ยงควรตรวจ HIV เพื่อให้ทราบสถานะของตนเอง
4. หากตรวจพบ HIV สามารถรักษาได้หรือไม่?
ตอบ: ปัจจุบันยังไม่มีวิธีรักษา HIV ให้หายขาด แต่ยาต้านไวรัสสามารถควบคุมเชื้อและช่วยให้ผู้ติดเชื้อมีสุขภาพแข็งแรงและมีชีวิตที่ยืนยาวได้
5. PrEP และ PEP ต่างกันอย่างไร?
ตอบ: PrEP คือยาป้องกัน HIV ก่อนมีโอกาสสัมผัสเชื้อ ส่วน PEP คือยาป้องกันหลังมีความเสี่ยง โดยควรได้รับยา PEP เร็วที่สุดและภายใน 72 ชั่วโมงหลังมีความเสี่ยง
สอบถามข้อมูลเพิ่มเติมได้ที่ ศูนย์อายุรกรรม ชั้น 2 โซน D
บทความที่เกี่ยวข้อง
กินยาให้ครบ วัณโรค หายขาด รู้เท่าทัน โรคซิฟิลิส (Syphilis) พร้อมรับมือการระบาด โรคฝีดาษวานร
โรคติดเชื้อเอชไอวี เกิดจากการติดเชื้อไวรัส HIV (human immunodeficiency virus) ซึ่งจะเข้าไปทำลายเม็ดเลือดขาวชนิดหนึ่งที่เรียกว่า CD4 ส่งผลให้ภูมิคุ้มกันโรคของร่างกายลดต่ำลง หากไม่ได้รับการรักษาเป็นเวลานาน ระบบภูมิคุ้มกันของร่างกายจะอ่อนแอลงมากจนทำให้เกิดภาวะภูมิคุ้มกันบกพร่อง ซึ่งจะทำให้ผู้ป่วยเกิดการโรคติดเชื้อฉวยโอกาสและโรคแทรกซ้อนต่าง ๆ ตามมา หรือที่เรียกว่าโรคเอดส์ (AIDS)
ในปัจจุบันยังไม่มีวิธีรักษาโรคติดเชื้อเอชไอวีให้หายขาด แต่การเข้าถึงการป้องกัน การวินิจฉัย และการรักษาด้วยยาต้านไวรัส จะช่วยให้ผู้ป่วยสามารถควบคุมไวรัสได้ มีภูมิคุ้มกันกลับมาเป็นปกติ และมีชีวิตที่ยาวนานและสุขภาพดีได้โดยไม่เข้าสู่ภาวะโรคเอดส์ และป้องกันการแพร่เชื้อไปยังคู่นอนได้
การติดเชื้อ HIV
เชื้อไวรัสเอชไอวีสามารถติดต่อผ่านทางสารคัดหลั่งของร่างกาย โดยเฉพาะเลือด น้ำอสุจิ สารคัดหลั่งจากช่องคลอดหรือทวารหนัก และน้ำนมแม่ ซึ่งมีช่องทางหลักในการติดต่อคือ
- การมีเพศสัมพันธ์โดยไม่ป้องกัน (ทั้งทางช่องคลอดและทวารหนัก) เป็นช่องทางการติดเชื้อเอชไอวีที่พบมากที่สุด
- การใช้เข็มฉีดยาร่วมกัน ซึ่งมักพบในกลุ่มผู้ฉีดสารเสพติดเข้าเส้นเลือด
- การติดต่อจากแม่สู่ลูก ทั้งระหว่างตั้งครรภ์ การคลอดและการให้นมบุตร
*** HIV ไม่ติดต่อผ่านทางกิจกรรมในชีวิตประจำวัน เช่น การรับประทานอาหารร่วมกัน การใช้หัองน้ำร่วมกัน การสัมผัสผิวหนัง การจับมือ การกอด หรือการนั่งใกล้กัน ดังนั้น ผู้ป่วยโรคติดเชื้อเอชไอวีสามารถใช้ชีวิตประจำวันร่วมกับผู้อื่นได้ตามปกติ
อาการและระยะการดำเนินโรค
ผู้ป่วยที่ติดเชื้อเอชไอวีจะมีการดำเนินโรคจะแบ่งเป็น 3 ระยะ หากไม่ได้รับการรักษา ดังนี้
- ระยะติดเชื้อเฉียบพลัน (Acute HIV Infection) ผู้ป่วยอาจมีอาการไข้ เจ็บคอ ปวดเมื่อยตามตัว ต่อมน้ำเหลืองที่คอโต ผื่นแดงตามตัว คล้ายไข้หวัดหรือไข้หวัดใหญ่ อาการเหล่านี้มักจะเป็นอยู่ประมาณ 1-2 สัปดาห์ แล้วหายไปได้เอง หรืออาจไม่มีอาการเลยก็เป็นได้
- ระยะติดเชื้อเรื้อรังโดยไม่มีอาการ (Chronic HIV Infection) เป็นระยะที่ไวรัสยังคงมีการเพิ่มจำนวน และทำลายระบบภูมิคุ้มกันอย่างช้า ๆ โดยที่ผู้ป่วยอาจไม่มีอาการ ระยะนี้จะกินเวลาประมาณ 5-10 ปี หากไม่ได้รับการรักษา ก่อนที่จะเข้าสู่ระยะถัดไป
- ระยะเอดส์ (AIDS) เมื่อระบบภูมิคุ้มกันถูกทำลายอย่างหนัก (จำนวนเซลล์ CD4 ลดลงต่ำกว่า 200 cells/mm³) ผู้ป่วยจะเกิดโรคติดเชื้อฉวยโอกาสและภาวะแทรกซ้อนต่าง ๆ ตามมา โรคติดเชื้อฉวยโอกาสที่พบบ่อย เช่น เชื้อราในช่องปาก วัณโรคปอด และวัณโรคนอกปอด โรคปอดอักเสบจากเชื้อรา (Pneumocystis pneumonia) หรือโรคติดเชื้อราที่เยื่อหุ้มสมอง (Cryptococcal meningitis) เป็นต้น
การวินิจฉัยการติดเชื้อเอชไอวี
การตรวจวินิจฉัยการติดเชื้อเอชไอวีทางห้องปฏิบัติการมีสองวิธีหลัก
- การตรวจหาแอนติเจนและแอนตีบอดี ที่จำเพาะต่อเชื้อเอชไอวี (anti –HIV testing) ซึ่งชุดตรวจในปัจจุบันสามารถตรวจพบการติดเชื้อได้เร็ว 2-4 สัปดาห์ภายหลังการติดเชื้อ
- การตรวจหาสารทางพันธุกรรม ของเชื้อเอชไอวีหรือวิธี Nucleic acid testing (NAT) ใช้ระยะเวลาในการตรวจทางห้องปฏิบัติการนานกว่า แต่สามารถตรวจพบการติดเชื้อได้เร็วขึ้น ภายใน 1-2 สัปดาห์ภายหลังการติดเชื้อ
ชุดตรวจเอชไอวีด้วยตนเอง (HIV Self-Test)
ในปัจจุบันมีชุดตรวจเอชไอวีด้วยตนเองที่ผ่านการขึ้นทะเบียนและได้รับการรับรองมาตรฐานจากสำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา (อย.) เพื่อให้ประชาชนที่มีความเสี่ยง สามารถเข้าถึงการตรวจได้ง่าย สะดวก เป็นส่วนตัว และลดความกังวลในการไปสถานพยาบาล ซึ่งมี 2 ประเภท คือ ชุดตรวจจากตัวอย่างเลือดปลายนิ้ว และตรวจจากสารน้ำในช่องปาก
ชุดตรวจเอชไอวีด้วยตัวเองสามารถหาซื้อได้จากร้านขายยาที่ได้รับอนุญาต คลินิกหรือโรงพยาบาลที่มีบริการสุขภาพทางเพศ หรือโครงการแจกชุดตรวจฟรีจากหน่วยงานทางสาธารณสุข อย่างไรก็ตาม หากผลเป็นบวก (reactive) ผู้ป่วยควรไปพบแพทย์หรือติดต่อสถานพยาบาล เพื่อทำการตรวจยืนยันด้วยวิธีมาตรฐาน
กลุ่มบุคคลที่ควรได้รับการตรวจวินิจฉัยหาเชื้อเอชไอวี
- ผู้ที่มีหรือเคยมีเพศสัมพันธ์โดยไม่ได้ป้องกัน
- ผู้ติดเชื้อโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์
- ผู้ติดสารเสพติดที่ใช้เข็มฉีดยาร่วมกัน
- ผู้ป่วยวัณโรค
- หญิงตั้งครรภ์ที่เข้ารับฝากครรภ์ที่สถานพยาบาลและสามี
- ทารกที่เกิดจากมารดาติดเชื้อเอชไอวี
- บุคลากรทางการแพทย์เกิดอุบัติเหตุจากการทำหัตถการที่เสี่ยงต่อการติดเชื้อเอชไอวี
การรักษาผู้ป่วยติดเชื้อเอชไอวี
- ใช้ยาต้านไวรัส (Antiretroviral Therapy - ART) ซึ่งควรเริ่มรักษาให้เร็วที่สุดหลังทราบผล ยาต้านไวรัสจะช่วยลดปริมาณเชื้อไวรัสในเลือด (Viral load) จนถึงระดับที่ไม่สามารถตรวจพบได้ (Undetectable)
- Undetectable = Untransmittable (U=U) หากตรวจไม่พบเชื้อในเลือด ผู้ป่วยจะไม่แพร่เชื้อ HIV ไปยังผู้อื่นผ่านทางเพศสัมพันธ์ และช่วยลดความเสี่ยงจากการใช้เข็มร่วมกัน รวมถึงการส่งต่อเชื้อจากแม่สู่ลูกได้
การป้องกันการติดเชื้อเอชไอวี
- ถุงยางอนามัย ใช้ถุงยางอนามัยอย่างถูกต้องทุกครั้งที่มีเพศสัมพันธ์
- หลีกเลี่ยงการใช้เข็มฉีดยาร่วมกับผู้อื่น
- ตรวจคัดกรองเอชไอวีและโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์อย่างสม่ำเสมอในผู้ที่มีพฤติกรรมเสี่ยง
- ยาป้องกันการติดเชื้อเอชไอวีในผู้ที่มีพฤติกรรมเสี่ยง
- PrEP (ยาป้องกันก่อนการสัมผัสเชื้อ)
- PEP (ยาป้องกันหลังการสัมผัสเชื้อ) ควรได้รับเร็วที่สุดภายใน 72 ชม. หลังมีความเสี่ยง
- การรักษาผู้ติดเชื้อ ผู้ติดเชื้อที่กินยาจนตรวจไม่พบเชื้อ (Undetectable) จะไม่ส่งต่อเชื้อสู่ผู้อื่นผ่านทางเพศสัมพันธ์
ข้อมูลจาก : นพ.พงศธร แสนโคตร
Q&A เกี่ยวกับโรคติดเชื้อเอชไอวี และโรคเอดส์
1. HIV กับ AIDS เหมือนกันหรือไม่?
ตอบ: ไม่เหมือนกัน HIV คือเชื้อไวรัสที่ทำลายระบบภูมิคุ้มกันของร่างกาย ส่วน AIDS คือภาวะที่ภูมิคุ้มกันถูกทำลายอย่างรุนแรงจากการติดเชื้อ HIV ที่ไม่ได้รับการรักษา
2. HIV ติดต่อจากการใช้ชีวิตร่วมกับผู้อื่นหรือไม่?
ตอบ: ไม่ติดต่อจากการใช้ชีวิตประจำวัน เช่น การรับประทานอาหารร่วมกัน การใช้ห้องน้ำร่วมกัน การจับมือ การกอด หรือการนั่งใกล้กัน
3. หากไม่มีอาการ สามารถติดเชื้อ HIV ได้หรือไม่?
ตอบ: ได้ ผู้ติดเชื้อบางรายอาจไม่มีอาการ โดยเฉพาะในระยะติดเชื้อเรื้อรัง ดังนั้นผู้ที่มีความเสี่ยงควรตรวจ HIV เพื่อให้ทราบสถานะของตนเอง
4. หากตรวจพบ HIV สามารถรักษาได้หรือไม่?
ตอบ: ปัจจุบันยังไม่มีวิธีรักษา HIV ให้หายขาด แต่ยาต้านไวรัสสามารถควบคุมเชื้อและช่วยให้ผู้ติดเชื้อมีสุขภาพแข็งแรงและมีชีวิตที่ยืนยาวได้
5. PrEP และ PEP ต่างกันอย่างไร?
ตอบ: PrEP คือยาป้องกัน HIV ก่อนมีโอกาสสัมผัสเชื้อ ส่วน PEP คือยาป้องกันหลังมีความเสี่ยง โดยควรได้รับยา PEP เร็วที่สุดและภายใน 72 ชั่วโมงหลังมีความเสี่ยง
สอบถามข้อมูลเพิ่มเติมได้ที่
ศูนย์อายุรกรรม ชั้น 2 โซน D
บทความที่เกี่ยวข้อง


