การรักษาโรคหัวใจเต้นผิดจังหวะด้วยเครื่องกระตุ้นไฟฟ้าหัวใจ (Pacemaker) และวิธีปฏิบัติตัว

หัวใจประกอบไปด้วยหลายส่วนสำคัญ เช่น หลอดเลือดหัวใจ กล้ามเนื้อหัวใจ ลิ้นหัวใจ และระบบไฟฟ้าหัวใจ ซึ่งการที่หัวใจจะบีบตัวได้ตามปกตินั้นจำเป็นต้องมีระบบการนำไฟฟ้าหัวใจที่ปกติ ในการที่หัวใจเต้นเร็วหรือช้ากว่าปกติ ใจสั่น เต้นผิดจังหวะไม่สม่ำเสมอ หรือหยุดเต้น ล้วนแต่เกิดจากความผิดปกติในการนำไฟฟ้าหัวใจ

การทำงานของหัวใจ

โดยปกติหัวใจของเราจะเต้นวันละ 100,000 ครั้งต่อวัน หรือประมาณ 60-100 ครั้งต่อนาที และเป็นการเต้นอย่างมีแบบแผนขึ้นอยู่กับกิจกรรม ณ เวลานั้นๆ การเต้นของหัวใจถูกควบคุมด้วยจุดกำเนิดไฟฟ้าที่สม่ำเสมอภายในร่างกาย หัวใจสามารถแบ่งได้เป็น 4 ห้อง 2 ห้องบนเรียกว่า Atriums และ 2 ห้องล่างเรียกว่า Ventricles แรงกระตุ้นที่ทำให้หัวใจเต้นเกิดจากกระแสไฟฟ้าที่ประสานการหดตัวของหัวใจ โดยมีแหล่งกำเนิดมาจากกลุ่มของเซลล์ที่มีหน้าที่เฉพาะซึ่งอยู่บนหัวใจห้องบนขวา ทำหน้าที่ส่งสัญญาณผ่านไปยังหัวใจห้องบนทั้งด้านซ้ายและขวา ทำให้หัวใจห้องบนหดตัวและส่งสัญญาณไปสู่หัวใจห้องล่างทั้งด้านซ้ายและขวา ทำให้หัวใจห้องบนบีบตัวและส่งเลือดไปสู่หัวใจห้องล่างเพื่อส่งผ่านเลือดไปยังปอดและส่วนต่าง ๆ ของร่างกาย

ภาวะหัวใจเต้นผิดปกติิ (Arrhythmias)

ผู้ป่วยที่มีภาวะหัวใจเต้นผิดปกติโดยทั่วไปมีมากกว่า 10 ชนิด ซึ่งแต่ละชนิดจะมีกลไก สาเหตุ อาการ วิธีการรักษา รวมถึงการพยากรณ์โรคที่แตกต่างกันออกไป โดยเกิดจากความผิดปกติของการกำเนิดกระแสไฟฟ้าหัวใจ การนำไฟฟ้าหัวใจ หรือทั้ง 2 อย่างร่วมกัน ภาวะหัวใจเต้นผิดปกติอาจเกิดจากโรคหัวใจหลายชนิด เช่น ลิ้นหัวใจผิดปกติ กล้ามเนื้อหัวใจผิดปกติหลอดเลือดหัวใจตีบตัน หรือความผิดปกติอื่นๆ เช่น กระแสไฟฟ้าหัวใจลัดวงจร มีแผลเป็นหรือก้อนไขมันในหัวใจ ส่งผลให้หัวใจมีจุดที่สร้างกระแสไฟฟ้าหัวใจผิดปกติ

ภาวะหัวใจเต้นผิดปกติ (Arrhythmias) มีกี่ชนิด?

ภาวะหัวใจเต้นผิดปกติสามารถแบ่งได้เป็น 2 ชนิดใหญ่ ๆ ได้แก่

หัวใจเต้นเร็วผิดปกติ คือ มากกว่า 100 ครั้งต่อนาที (Tachyarrhythmia)
หัวใจเต้นช้าผิดปกติ คือ น้อยกว่า 60 ครั้งต่อนาที หรือเต้นสะดุด เต้นๆ หยุดๆ หรือหยุดนานเกิน 2.5 วินาที (Bradyarrhythmia)

อาการเตือนแบบไหน? ที่ควรมาพบแพทย์

อัตราการเต้นหัวใจเร็วกว่าปกติ, ใจสั่น, หายใจขัด, เจ็บหน้าอก, หน้ามืด, ตาลาย, เวียนศีรษะ และเป็นลม

การตรวจวินิจฉัยภาวะหัวใจเต้นผิดปกติ

การตรวจคลื่นไฟฟ้าของหัวใจ (Electrocardiogram: ECG)
การใส่อุปกรณ์ที่เรียกว่า Ambulatory ECG Monitor (Holter Monitoring) เพื่อบันทึกและตรวจจับ

สัญญาณที่ผิดปกติ

การตรวจภาวะการเต้นของหัวใจด้วยคลื่นความถี่สูง (Echocardiogram)
การทดสอบสมรรถภาพหัวใจ โดยการเดินสายพาน (Exercise Stress Test : EST)
การตรวจวิเคราะห์สรีรวิทยาไฟฟ้าหัวใจ (Electrophysiology Study) เพื่อหาจุดกำเนิดของการเต้นผิดจังหวะของหัวใจ

การรักษาภาวะหัวใจเต้นผิดปกติ

การรักษาภาวะหัวใจเต้นผิดปกติขึ้นอยู่กับความรุนแรงของโรค อาจมีได้ตั้งแต่การไม่จำเป็นต้องรักษาในกรณีที่อาการไม่รุนแรง การรับประทานยา การจี้ไฟฟ้าหัวใจในกรณีที่หัวใจเต้นเร็ว การใส่เครื่องกระตุ้นไฟฟ้าหัวใจในกรณีหัวใจเต้นช้า หรือการใส่เครื่องช็อคไฟฟ้าหัวใจกรณีเกิดไฟฟ้าลัดวงจรอย่างรุนแรง

ประเภทของเครื่องมือรักษาหัวใจเต้นผิดจังหวะ

1. เครื่องกระตุ้นไฟฟ้าหัวใจ Permanent Pacemaker: PPM

เป็นอุปกรณ์อิเล็กทรอนิกส์ที่ทำงานโดยอาศัยแบตเตอรี่ โดยทั่วไปจะผ่าตัดใส่ให้กับผู้ป่วยที่มีอาการจากภาวะหัวใจเต้นช้ากว่าปกติ หรือภาวะหัวใจหยุดเต้นชั่วคราวที่แก้สาเหตุไม่ได้ อาการดังกล่าว ได้แก่ หน้ามืด เป็นลม หมดสติ หรือเหนื่อยง่าย การผ่าตัดฝังเครื่องกระตุ้นไฟฟ้าหัวใจ แพทย์จะใส่สาย (Lead) ซึ่งมีขั้วไฟฟ้าเล็กๆ ที่ปลายสายเข้าทางหลอดเลือดดำ โดยจะใส่บริเวณผิวหนังใต้กระดูกไหปลาร้าด้านใดด้านนึงแต่ส่วนใหญ่จะเป็นด้านซ้าย แพทย์จะวางตำแหน่งปลายสายไว้ในหัวใจห้องด้านขวาบนหรือขวาล่าง หรือทั้ง 2 ห้องแล้วแต่ความจำเป็นของผู้ป่วย จากนั้นจะต่อปลายสายอีกด้านเข้ากับเครื่องกระตุ้นไฟฟ้าหัวใจ ซึ่งถูกฝังไว้ที่ผิวหนังบริเวณใต้กระดูกไหปลาร้า เครื่องจะรับสัญญาณไฟฟ้าของหัวใจผ่านทางสายตลอดเวลา เมื่ออัตราการเต้นหัวใจของผู้ป่วยช้าลงกว่าที่ได้ตั้งโปรแกรมไว้ เครื่องจะส่งพลังงานไฟฟ้าในปริมาณน้อยๆ (แต่เพียงพอ) เพื่อกระตุ้นให้จังหวะหัวใจเต้นปกติตามอัตราที่ตั้งไว้

2. เครื่องช็อคไฟฟ้าหัวใจอัตโนมัติชนิดผ่าตัดฝังติดตัวผู้ป่วย Automatic Implantable Cardioverter Defibrillator: AICD

ผู้ป่วยโรคหัวใจที่เกิดภาวะหัวใจเต้นผิดจังหวะรุนแรง ส่งผลให้หัวใจหยุดสูบฉีดเลือด และทำให้เสียชีวิตในเวลาเพียงไม่กี่นาที การรักษาที่ให้ผลดีที่สุด คือ การส่งไฟฟ้าพลังงานสูง (ช็อค) ผ่านหัวใจ เพื่อให้สัญญาณไฟฟ้าหัวใจที่ผิดจังหวะกลับมาปกติในทันที ผู้ป่วยที่รอดชีวิตจากภาวะหัวใจเต้นผิดจังหวะรุนแรง หรือผู้ป่วยที่มีภาวะหัวใจล้มเหลว กล้ามเนื้อหัวใจบีบตัวแย่ มีโอกาสสูงที่จะเกิดหัวใจเต้นผิดจังหวะรุนแรง หากผู้ป่วยมีอาการนอกโรงพยาบาลโอกาสที่จะได้รับการรักษาด้วยเครื่องช็อคไฟฟ้า (Defibrillator) ในทันทีมีได้น้อยมาก ดังนั้น ผู้ป่วยควรได้รับการผ่าตัดใส่เครื่องช็อคไฟฟ้าหัวใจชนิดผ่าตัดฝังติดตัวผู้ป่วย หรือ AICD

เครื่อง AICD เป็นอุปกรณ์อิเล็กทรอนิกส์เช่นเดียวกับเครื่องกระตุ้นไฟฟ้าหัวใจ (Pacemaker) แต่มีขนาดใหญ่กว่า 3-4 เท่า แพทย์จะใส่สายเข้าไในห้องหัวไผ่านหลอดเลือดดำที่บริเวณใต้กระตูกไหปลาร้าโดยสายจะรับสัญญาณไฟฟ้าหัวใจแล้วสงไปที่เครื่อง AICD เมื่อมีสัญญาณที่บ่งถึงภาวะหัวใต้นผิดจังหวะรุนแรงเครื่องจะส่งไฟฟ้าพลังสูงมาที่หัวใจผ่านสายดังกล่าว ทำให้คลื่นไฟฟ้าหัวใจกลับมาเป็นปกติได้ในวลาไม่กี่วินาทีก่อนที่ผู้ป่วยจะหมดสติ

3. เครื่องกระตุ้นไฟฟ้าและช่วยการบีบตัวหัวใจ (Cardiac Resynchronization Therapy / Defibrillator: CRT / CRTD)

เครื่องกระตุ้นหัวใจ หรือเครื่อง CRT / CRTD มีระบบการทำงานโดยเครื่องจะเป็นตัวสั่งการว่าให้หัวใจเต้นกี่ครั้งต่อนาที เพื่อควบคุมให้มีการทำงานที่ประสานกันของหัวใจห้องบนและห้องล่าง ร่วมกับมีการบีบตัวที่สอดคล้องกันของหัวใจห้องล่างซ้าย ซึ่งจะส่งผลให้การบีบตัวของหัวใจมีประสิทธิภาพมากขึ้น ในกรณีที่ได้รับการใส่เครื่องกระตุ้นหัวใจที่สามารถช็อคไฟฟ้าได้ด้วย เครื่องจะสามารถทำงานในลักษณะเดียวกันกับเครื่องช็อคไฟฟ้าหัวใจ (AICD) เครื่องมือชนิดนี้มีประโยชน์สำหรับผู้ป่วยที่มีการบีบตัวหัวใจน้อย มีประวัติหัวใจล้มเหลว และกราฟไฟฟ้าหัวใจผิดปกติชนิดตัวกว้าง

เตรียมตัวก่อนผ่าตัดใส่เครื่องกระตุ้นหัวใจ

ผู้ป่วยจะได้รับการตรวจเลือด เอกซเรย์ปอด ตรวจคลื่นไฟฟ้าหัวใจ และการตรวจอื่น ๆ ขึ้นอยู่กับอาการของผู้ป่วยและดุลยพินิจของแพทย์
ผู้ป่วยจะได้รับคำแนะนำให้งดยาต้านการแข็งตัวของเลือด (Orfarin, Caumadin, Warfarin) อย่างน้อย 5-7 วัน แต่ไม่มีความจำเป็นต้องงดยาป้องกันการก่อตัวของเกร็ดเลือด เช่น Aspirin, Clopidogrel ทั้งนี้ ให้นำยาที่รับประทานอยู่เป็นประจำมาด้วย
ผู้ป่วยต้องงดน้ำและอาหารอย่างน้อย 6 ชั่วโมงก่อนทำการรักษา
ผู้ป่วยควรมีญาติมาด้วยเพื่อร่วมในการตัดสินใจในการรักษาของแพทย์
ผู้ป่วยจะได้รับการเตรียมผิวหนังบริเวณไหปลาร้า ขึ้นอยู่กับตำแหน่งที่แพทย์จะทำการผ่าตัด
ผู้ป่วยจะได้รับการให้สารน้ำทางหลอดเลือดดำ และบางรายจะได้รับการใส่สายสวนปัสสาวะ

ภาวะแทรกซ้อนที่อาจเกิดขึ้นได้

โดยทั่วไปผู้ป่วยจะมีความเสี่ยงต่ำในการเกิดภาวะแทรกซ้อนต่างๆ แต่อย่างไรก็ตามโอกาสในการเกิดมีประมาณร้อยละ 1-5 ซึ่งอาการดังกล่าว ได้แก่

มีลมหรือเลือดในช่องปอด
มีเลือดออกมากโดยเฉพาะผู้ป่วยที่ได้รับยาต้านการแข็งตัวของเลือด หรือเกิดก้อนเลือดใต้ผิวหนัง
การติดเชื้อจากแผลผ่าตัด
สายเครื่องกระตุ้นไฟฟ้าหัวใจเลื่อนผิดตำแหน่ง
หัวใจเต้นผิดจังหวะ
แพ้ยา หรือได้รับผลข้างเคียงของยา

การปฏิบัติตัวของผู้ป่วยขณะพักฟื้นที่โรงพยาบาล

ผู้ป่วยจะได้รับการติดตามดูคลื่นไฟฟ้าหัวใจและสัญญาณชีพอย่างใกล้ชิดตลอด 24 ชั่วโมง
หากไม่มีอาการคลื่นไส้ อาเจียน ผู้ป่วยสามารถรับประทานอาหารและน้ำได้ทันที
หากผู้ป่วยมีอาการแน่นหน้าอก เหนื่อยหอบ นอนราบไม่ได้ เวียนศีรษะ รู้สึกอุ่นๆ ชื้นๆ พบว่ามีเลือดออก หรือมีก้อนเลือดใต้ผิวหนังบริเวณไหปลาร้าที่ทำการผ่าตัด ควรแจ้งแพทย์ พยาบาล หรือเจ้าหน้าที่ให้ทราบทันที
แพทย์จะมาตรวจเยี่ยมอาการและทำแผลบริเวณไหปลาร้าในวันรุ่งขึ้นเพื่อสังเกตอาการผิดปกติ หากผู้ป่วยไม่มีภาวะแทรกซ้อนใดๆ แพทย์จะอนุญาตให้กลับบ้านได้

การปฏิบัติตัวของผู้ป่วยเมื่อกลับไปอยู่ที่บ้าน

ไม่ควรให้แผลถูกน้ำเป็นเวลา 2 สัปดาห์ สังเกตอาการผิดปกติบริเวณแผลผ่าตัด เช่น แผลบวมแดง ร้อน กดเจ็บ มีหนอง หรือมีน้ำเหลืองออกจากแผล ควรรีบมาพบแพทย์ทันที
ระวังการใช้แขนในข้างที่ได้รับการฝังเครื่อง ไม่แกว่งแขนวงกว้างเกินไป (ไม่ควรให้ระดับข้อศอกเกินไหล่) หรือสูงเกินไป เพราะสาย (Lead) ที่ใส่ไว้อาจหลุดจากตำแหน่งที่เหมาะสม หลังการผ่าตัด 2 สัปดาห์ร่างกายจะสร้างพังพืดมาห่อหุ้มเพื่อยึดเครื่องและสายให้แน่น ดังนั้น โอกาสที่สายจะเลื่อนหลุดจึงมีได้น้อย
รับประทานยาตามคำแนะนำของแพทย์ เพื่อป้องกันการติดเชื้อแพทย์อาจให้ยาปฏิชีวนะในระยะสั้นๆ หลังการผ่าตัด
หากมีอาการผิดปกติ ที่อาจเกี่ยวข้องกับภาวะหัวใจเต้นผิดปกติหรือการทำงานของเครื่อง เช่น ใจสั่น หน้ามืด เป็นลม เหนื่อยหอบผิดปกติ สะอึกตลอดเวลา โดยเฉพาะเป็นตามจังหวะการเต้นของหัวใจ ควรรีบพบแพทย์
มาพบแพทย์ตามวันและเวลาที่นัดหมาย เพื่อรับการตรวจความเรียบร้อยของแผลผ่าตัด และทดสอบการทำงานของเครื่อง โดยแพทย์จะนัดตรวจครั้งแรกภายใน 2 สัปดาห์ ครั้งที่ 2 ภายใน 3 เดือน และหลังจากนั้นควรตรวจทุก 4-6 เดือน
หากมีความจำเป็นต้องเดินทางไกล ควรมาพบและปรึกษาแพทย์ก่อน เพราะอาจต้องทำการตรวจสอบการทำงานของเครื่องก่อนการเดินทาง ควรพกบัตรประจำตัวของผู้ได้รับการฝังเครื่องไว้เสมอ และแสดงบัตรเมื่อต้องผ่านบริเวณที่มีประตูหรืออุปกรณ์สำหรับการตรวจหาอาวุธและโลหะ เพื่อหลีกเลี่ยงการตรวจบริเวณที่มีเครื่องฝังอยู่ โดยทั่วไปการเดินผ่านประตูที่มีเครื่องตรวจอาวุธและโลหะไม่มีผลต่อการทำงานของเครื่อง

Q&A เกี่ยวกับการรักษาโรคหัวใจเต้นผิดจังหวะด้วยเครื่องกระตุ้นไฟฟ้าหัวใจ

1. เครื่องกระตุ้นไฟฟ้าหัวใจ (Pacemaker) คืออะไร?

ตอบ: เป็นอุปกรณ์อิเล็กทรอนิกส์ขนาดเล็กที่ใช้แบตเตอรี่ แพทย์จะฝังไว้ใต้ผิวหนังบริเวณไหปลาร้าเพื่อส่งสัญญาณไฟฟ้ากระตุ้นให้หัวใจเต้นในจังหวะที่สม่ำเสมอ เหมาะสำหรับผู้ที่มีภาวะหัวใจเต้นช้ากว่าปกติ

2. อาการแบบไหนที่บ่งบอกว่าอาจมีภาวะหัวใจเต้นผิดจังหวะ?

ตอบ: อาการเริ่มต้น ได้แก่ ใจสั่น อัตราการเต้นของหัวใจเร็วหรือช้ากว่าปกติ หายใจขัด เจ็บหน้าอก หน้ามืด ตาลาย เวียนศีรษะ และเป็นลม

3. หัวใจเต้นผิดปกติแบ่งออกเป็นกี่ชนิดใหญ่ ๆ?

ตอบ: แบ่งเป็น 2 ชนิดหลัก ได้แก่ หัวใจเต้นเร็วผิดปกติ (Tachyarrhythmia - มากกว่า 100 ครั้ง/นาที) และหัวใจเต้นช้าผิดปกติ (Bradyarrhythmia - น้อยกว่า 60 ครั้ง/นาที หรือหยุดเต้นนานเกิน 2.5 วินาที)

4. เครื่อง Pacemaker กับเครื่อง AICD แตกต่างกันอย่างไร?

ตอบ: เครื่อง Pacemaker ใช้รักษาผู้ป่วยหัวใจเต้นช้า ส่วนเครื่อง AICD (เครื่องช็อคไฟฟ้าหัวใจอัตโนมัติ) มีขนาดใหญ่กว่า 3-4 เท่า ใช้สำหรับผู้ป่วยที่มีภาวะหัวใจเต้นผิดจังหวะรุนแรงและเสี่ยงหัวใจหยุดเต้นเฉียบพลัน โดยสามารถปล่อยพลังงานไฟฟ้าสูงเพื่อช็อคให้หัวใจกลับมาเต้นปกติได้

5. การเตรียมตัวก่อนผ่าตัดใส่เครื่องกระตุ้นหัวใจต้องทำอย่างไรบ้าง?

ตอบ: ผู้ป่วยต้องงดยาต้านการแข็งตัวของเลือดประมาณ 5-7 วัน (ตามคำแนะนำแพทย์), งดน้ำและอาหารอย่างน้อย 6 ชั่วโมงก่อนผ่าตัด, ตรวจเลือด เอกซเรย์ปอด และควรมีญาติมาด้วยเพื่อร่วมตัดสินใจ

6. หลังผ่าตัดใส่เครื่องกระตุ้นหัวใจแล้ว สามารถผ่านเครื่องตรวจโลหะในสนามบินได้หรือไม่?

ตอบ: สามารถผ่านได้ แต่ควรพกบัตรประจำตัวผู้ป่วยที่ได้รับการฝังเครื่องติดตัวเสมอ และแสดงบัตรให้เจ้าหน้าที่ทราบเพื่อหลีกเลี่ยงการตรวจบริเวณที่มีเครื่องฝังอยู่โดยตรง

7. ข้อควรระวังในการใช้ชีวิตประจำวันหลังใส่เครื่องกระตุ้นหัวใจมีอะไรบ้าง?

ตอบ: ไม่ควรขยับแขนข้างที่ใส่เครื่องในวงกว้างหรือยกสูงเกินระดับไหล่ในช่วง 2 สัปดาห์แรก เพื่อป้องกันไม่ให้สาย (Lead) หลุดจากตำแหน่งที่แพทย์กำหนด

8. แผลผ่าตัดใส่เครื่องกระตุ้นหัวใจโดนน้ำได้เมื่อไหร่?

ตอบ: ควรงดไม่ให้แผลโดนน้ำเป็นเวลาอย่างน้อย 2 สัปดาห์ จนกว่าจะมาพบแพทย์ตามนัดเพื่อตัดไหมและประเมินแผล

9. มีอาการผิดปกติอะไรบ้างหลังใส่เครื่องที่ควรรีบพบแพทย์ทันที?

ตอบ: หากมีอาการแผลบวมแดง ร้อน มีหนอง, มีไข้, ใจสั่น, หน้ามืด, เป็นลม, เหนื่อยหอบผิดปกติ หรือสะอึกตลอดเวลาตามจังหวะการเต้นของหัวใจ ควรีบมาพบแพทย์ทันที

10. การตรวจเช็คการทำงานของเครื่องกระตุ้นหัวใจต้องทำบ่อยแค่ไหน?

ตอบ: แพทย์จะนัดตรวจครั้งแรกภายใน 2 สัปดาห์, ครั้งที่ 2 ภายใน 3 เดือน และหลังจากนั้นควรมาตรวจเช็คการทำงานของเครื่องทุก ๆ 4-6 เดือนเป็นประจำ

สอบถามข้อมูลเพิ่มเติมได้ที่ ศูนย์หัวใจ ชั้น 4 โซน C

บทความที่เกี่ยวข้อง

ภาวะหัวใจเต้นผิดปกติ (Arrhythmia)

การรักษาโรคหัวใจเต้นผิดจังหวะ
ด้วยไฟฟ้าคลื่นความถี่สูงผ่านสายสวน

รู้ทันสัญญาณผิดปกติหัวใจด้วย EVENT RECORDER